04-июль 2026 йил‚ соат 09:56 — маълумотлар ҳозирги қонуний база асосида тайёрланди.
Кодекс (ЖК ЎР) нима ва унинг мақоми
Жиноят кодекси — Ўзбекистон Республикасининг жиноят-ҳуқуқий соҳадаги биринчи даражадаги норматив-ҳуқуқий ҳужжати. У Конституция ва халқаро ҳуқуқ нормаларига таяниб:
- қилмиш жиноят эканлигини аниқлайди;
- жазо ва бошқа таъсир чораларини белглайди;
- жавобгарлик асосларини белгилайди.
Кодекснинг вазифалари
ЖКнинг асосий вазифалари (2-модда):
- шаҳс‚ унинг ҳуқуқ-эркинликларини жиноий тажовуздан қўриқлаш;
- жамият ва давлат манфаатларини ҳимоялаш;
- мулк‚ табиий муҳит‚ тинчлик ва инсоният хавфсизлигини таъминлаш;
- жиноятларнинг олдини олиш;
- фуқароларни конституция ва қонунларга риоя қилиш тарбиялаш.
Кодекснинг асосий принциплари
| Принцип | Мазмуни (модда рақами) |
|---|---|
| Қонунийлик | Фақат ЖК билан белгиланган ҳолларда жавобгарлик (4-модда). |
| Тенглик | Жинси‚ ирқи‚ мили‚ дини‚ ижтимоий мавқеидан қатъи назар барча фуқаро қонун олдида тенг (5-модда). |
| Демократизм | Жамоат бирлашмалари ва ўзини ўзи бошқариш органлари ҳокимиятга жалб қилиниши мумкин (6-модда). |
| Инсонпарварлик | Жазо инсон қадр-қимматини камситмайди; енгилроқ чора эришиладиган бўлса‚ оғирроқ чора қўлланилмайди (7-модда). |
| Одиллик | Жазо жиноятнинг оғирлигига ва шахснинг хавфлилик даражасига мос бўлиши керак (8-модда). |
| Айб учун жавобгарлик | Фақат исботланган айб бўйича жавобгарлик (9-модда). |
| Муқаррарлик | Жиноят таркиби мавжуд бўлса‚ жавобгарлик мажбурий (10-модда). |
Кодекснинг амал қилиш доираси
11-модда. Ўзбекистон ҳудудида содир этилган жиноятлар
- ҳудудда бошланган‚ тамомланган ёки тўхтатилган;
- ҳудудда бошланиб‚ оқибати чет элда рўй берса;
- ҳудудда оқибати рўй бериб‚ бошланиши чет элда бўлса;
- бир неча қилмишдан иборат жамланган жиноятларнинг қисми ҳудудда бўлса.
12-модда. Ўзбекистондан ташқарида содир этилган жиноятлар
Ўзбекистон фуқаролари ва доимий яшовчи фуқароси бўлмаган шахслар ўз фуқаролик доирасида содир этган жиноятлари учун Ўзбекистон ЖКсига мувофиқ жавобгар бўлади‚ агар ўша давлат суди ҳукми билан жазоланмаган бўлса.
Чет эл фуқаролари эса фақат халқаро шартномаларда назарда тутилган холларда жавобгар бўлади.
Жиноятни таснифлаш
(15-моддага асосан)
- Ижтимоий хавфи катта бўлмаган — 3 йилгача озодликдан маҳрум қилиш;
- Унча оғир бўлмаган — 3 йилдан 5 йилгача;
- Оғир — 5 йилдан 10 йилгача;
- Ўта оғир — 10 йилдан ортиқ ёки умрбод озодликдан маҳрум қилиш.
Жавобгарликка тортилиш ёши (17-модда)
| Ёш | Жавобгар бўладиган жиноят категорияси |
|---|---|
| 16+ | ЖКнинг барча моддалари бўйича умумий тартибда. |
| 14+ | Аёлларга нисбатан зўравонлик‚ ўғирлик‚ бузилиш‚ йўқотиш‚ бошқа айрим оғир жиноятлар. |
| 18+ | ЖК 126¹ (терроризм)‚ 173 (олқишлаш)‚ 277 (давлатга хиёнат) ва бошқа махсус моддалар. |
Ақли расолик тушунчаси (18-модда)
Жиноят содир этишда ақли расо шахс ўз ҳаракатларининг ижтимоий хавфли хусусиятини англаган ва бошқара олган ҳолда бўлади.
Ақли норасо шахс жавобгарликка тортилмайди (масалан‚ руҳий касаллик‚ вақтинча бузилиш).
Жиноят учун жавобгарлик асоси
(16-модда):
- қилмишда ЖК тасвирлаган жиноят таркиби борлиги;
- суд томонидан ҳукм қилиш орқали жазо ёки бошқа таъсир чораси қўлланилиши.
Якуни: Ўзбекистон Республикасининг Жиноий кодекси ҳуқуқий тартибни мустаҳкамлаш‚ шаҳс ва жамият манфаатларини ҳимоялаш‚ жиноятларни олдини олишда муҳим роль ўйнайди. Унинг ҳар бир моддаси‚ принципи ва вазифалари қонунийлик‚ одиллик‚ инсонпарварлик‚ тенглик қадриятларига асосланади.